Rente lijkt op het eerste gezicht eenvoudig. Wie spaart ontvangt rente, wie geld leent betaalt rente. Toch zegt het rentepercentage op zichzelf niet altijd hoeveel je er werkelijk op vooruit- of achteruitgaat. Daarvoor moet je ook rekening houden met inflatie.
Economen maken daarom onderscheid tussen nominale en reële rente. De nominale rente is het percentage dat je daadwerkelijk op een rekening, lening of obligatie ziet staan. De reële rente houdt daarnaast rekening met de verandering van de koopkracht van geld. Vooral wanneer de inflatie hoog is, kan het verschil tussen beide aanzienlijk zijn.
Wat is nominale rente?
De nominale rente is het afgesproken rentepercentage zonder correctie voor inflatie. Dit is doorgaans het percentage dat banken, kredietverstrekkers en andere financiële instellingen communiceren.
Stel dat een spaarrekening 3% rente per jaar biedt. Wie €10.000 een jaar laat staan en verder geen rekening houdt met belasting of andere kosten, ontvangt in een eenvoudig voorbeeld €300 rente. Het saldo groeit dan naar €10.300.
Die 3% is de nominale rente.
Hetzelfde principe geldt bij lenen. Staat op een lening een rentepercentage van 5%, dan is dat de nominale rente die over de schuld wordt berekend. Ook bij obligaties wordt meestal eerst naar een nominaal rentepercentage gekeken.
Maar daarmee weten we nog niet wat er met de koopkracht van het geld is gebeurd.
Wat is reële rente?
De reële rente corrigeert de nominale rente voor inflatie. Inflatie betekent dat het algemene prijsniveau stijgt en dat je met hetzelfde bedrag minder goederen en diensten kunt kopen.
Een veelgebruikte vereenvoudigde berekening is:
reële rente = nominale rente – inflatie
De Europese Centrale Bank gebruikt deze benadering eveneens om het verschil tussen nominale en reële rente uit te leggen. uitleg over nominale en reële rente
Stel dat je 3% spaarrente ontvangt terwijl de prijzen in dezelfde periode met 2% stijgen. De reële rente bedraagt dan ongeveer 1%.
Je geld groeit dus weliswaar met 3%, maar je koopkracht neemt veel minder sterk toe.
Wat gebeurt er als inflatie hoger is dan de rente?
Interessant wordt het wanneer de inflatie hoger ligt dan de nominale rente.
Neem opnieuw €10.000 spaargeld. De bank betaalt 2% rente, waardoor het bedrag na een jaar groeit naar €10.200. Tegelijkertijd bedraagt de inflatie 4%.
Op je bankrekening staat meer geld dan een jaar eerder, maar gemiddeld zijn goederen en diensten sterker in prijs gestegen dan je vermogen. De reële rente is in dit vereenvoudigde voorbeeld ongeveer:
2% – 4% = -2%
Je nominale vermogen is dus gegroeid, terwijl je koopkracht is afgenomen.
Een positieve spaarrente betekent daardoor niet automatisch dat sparen ook een positieve reële opbrengst oplevert.
Waarom is reële rente belangrijk voor spaarders?
Voor spaarders is het verleidelijk om vooral verschillende nominale spaarrentes met elkaar te vergelijken. Dat is nuttig, maar vertelt niet het hele verhaal.
Voor de ontwikkeling van de koopkracht zijn drie zaken van belang:
- de ontvangen rente;
- de inflatie;
- eventuele belastingen en kosten.
Vooral over langere perioden kan inflatie een groot verschil maken. Wanneer de spaarrente jarenlang lager ligt dan de prijsstijgingen, kan het bedrag op de rekening blijven groeien terwijl de hoeveelheid goederen en diensten die ermee kan worden gekocht juist afneemt.
Dat betekent niet dat sparen daardoor zinloos wordt. Spaargeld kan bijvoorbeeld belangrijk zijn als financiële buffer omdat het doorgaans direct beschikbaar is en niet aan koersschommelingen op financiële markten wordt blootgesteld. De reële rente helpt vooral om duidelijk te maken dat rendement en koopkracht twee verschillende begrippen zijn.
Reële rente en beleggen
Ook voor beleggers is de reële rente relevant.
Beleggingsrendementen worden vaak nominaal weergegeven. Een portefeuille die in een jaar 6% stijgt, heeft nominaal 6% rendement opgeleverd. Bij een inflatie van 3% ligt de toename van de koopkracht echter lager.
Dat betekent niet dat simpelweg bij ieder beleggingsrendement het inflatiepercentage moet worden afgetrokken om een volledig beeld te krijgen. Belastingen, kosten, dividend, de gekozen meetperiode en persoonlijke uitgaven spelen eveneens een rol.
Toch is het onderscheid nuttig. Wie vermogen voor de lange termijn opbouwt, doet dat uiteindelijk meestal niet alleen om een hoger bedrag op een rekening te zien, maar ook om toekomstige uitgaven te kunnen betalen.
Daarom is het verstandig om bij langetermijnresultaten niet alleen naar nominale groei te kijken.
Wat betekent reële rente voor leningen?
Bij leningen werkt inflatie vanuit een andere richting.
Wie een lening met een vaste rente heeft, betaalt een nominaal afgesproken bedrag. Als prijzen en inkomens in de loop van de tijd stijgen, kan de reële waarde van een bestaande schuld afnemen.
Dat betekent niet dat inflatie automatisch gunstig is voor iedereen met schulden. Of een lening gemakkelijker te dragen wordt, hangt bijvoorbeeld ook af van de ontwikkeling van het inkomen en van de vraag of de rente vast of variabel is.
Een lening met een variabele rente kan juist duurder worden wanneer centrale banken de rente verhogen om inflatie tegen te gaan.
De Nederlandsche Bank wijst er eveneens op dat de verhouding tussen rente en inflatie van belang is om te bepalen wat sparen, lenen en vermogen in koopkrachttermen betekenen.
Verwachte en gerealiseerde inflatie
Bij reële rente speelt nog een belangrijk verschil: vooraf weet niemand precies hoeveel inflatie er gedurende een toekomstige periode zal zijn.
Wanneer een belegger bijvoorbeeld een obligatie koopt, kan worden gekeken naar de nominale rente en de verwachte inflatie. Dat levert een inschatting van de verwachte reële rente op.
Achteraf kan de werkelijk gemeten inflatie hoger of lager zijn geweest. Dan ontstaat een ander gerealiseerd reëel resultaat.
Dat verschil verklaart waarom veranderende inflatieverwachtingen invloed kunnen hebben op financiële markten. Wanneer beleggers verwachten dat inflatie langer hoog blijft, kunnen zij bijvoorbeeld een hogere rentevergoeding verlangen.
Wie daarnaast wil begrijpen waarom rentes met verschillende looptijden van elkaar kunnen verschillen, kan de uitleg over de rentecurve bekijken.
Kijk verder dan het percentage op het scherm
Nominale rente laat zien welk rentepercentage daadwerkelijk wordt betaald of ontvangen. Reële rente probeert zichtbaar te maken wat daarvan overblijft nadat rekening is gehouden met inflatie.
Dat onderscheid is belangrijk bij sparen, lenen én beleggen.
Een hoge nominale rente kan aantrekkelijk lijken, maar bij hoge inflatie toch weinig extra koopkracht opleveren. Andersom kan een relatief lage rente bij zeer lage inflatie reëel gunstiger zijn dan het percentage op het eerste gezicht doet vermoeden.
Wie financiële rendementen vergelijkt, doet er daarom goed aan twee vragen te stellen: hoeveel groeit het bedrag in euro’s, en wat gebeurt er tegelijkertijd met de koopkracht van dat geld?